De lange schaduw van 9/11
Het tweede presidentschap van Donald Trump is de culminatie van culturele trends die 9/11 heeft ingezet of versneld.
(Artikel door professor Marc De Vos, oprichter van het Itinera Institute en laureaat van de Prijs voor de Vrijheid 2019 van denktank Libera!, zoals oorspronkelijk gepubliceerd in Trends van 9 september 2026.)
Vijfentwintig jaar. Alsof het gisteren was. Wie toen al oud genoeg was, herinnert zich nog levendig hoe en wanneer het schokkende nieuws van die vreselijke aanslagen binnenkwam. Terugblikkend blijkt die noodlottige dag het begin van onze huidige tijd. 9/11 was een cesuur in het hoogtij van de Amerikaanse wereldorde na de Koude Oorlog, een kantelpunt naar een ander Amerika en een andere wereld.
9/11 betekende een vijandelijke bedreiging op Amerikaans grondgebied, voor het eerst sinds de rode angst voor communistische verraders begin jaren vijftig. Een nieuw 9/11 bleef sedertdien uit. Dat hield toen niemand voor mogelijk. Maar voor die veiligheid betaalde Amerika een grote prijs.
Met 9/11 verloor Amerika een generatie van onschuld. Het geloof in immigratie kreeg een knauw. Ressentiment tegenover moslims, het idee van een beschavingsstrijd, de immigrant als gevaarlijke indringer, de natie in een acute veiligheidscrisis – het zijn fenomenen van de hedendaagse Amerikaanse cultuur die in Donald Trump hun personificatie vinden. Hun wortels liggen in 9/11.
Met 9/11 verdonkerde ook de relatie tussen de Amerikaanse burger en zijn overheid. Civiele vrijheden werden ingeperkt voor meer veiligheid, onder toezicht van een nieuw en machtig ministerie van Binnenlandse Veiligheid. Het Amerikaanse archetype van een indringende, controlerende overheid werd door 9/11 en de opkomst van moderne datatechnologie aanzienlijk versterkt. Wantrouwen tegenover gezagsdragers, twijfel over officiële verklaringen, de post-truth-relativering: opnieuw de erfenis van 9/11. Ook rond de aanslagen zelf circuleren nog de wildste verhalen. En dat officiële rapport over massavernietigingswapens in het Irak van Saddam Hoessein? Juist.
9/11 bracht ook het imperiale presidentschap terug: een uitvoerende macht die zich wegens een nationale crisis boven de normale machtsverdeling en juridische beperkingen verheft. George W. Bush voerde de oorlog tegen terreur eenzijdig en autonoom, vanuit het Witte Huis. Zijn politieke tegenstanders voerden strijd voor de rechtbank. Presidentiële voortvarendheid gekoppeld aan politiek-juridische oorlogsvoering is een Amerikaans patroon dat onder de huidige president escaleert.
Sinds 9/11 staat Amerika ook anders in de wereld. Bush jr. erkende nog de Verenigde Naties en mobiliseerde een internationale coalitie voor Irak. Maar de teneur dat Amerika oorlog voert wanneer het dat wil en dat het voor andere landen ‘met ons of tegen ons’ is, werd toen gezet. 9/11 sleurde Amerika in oorlogen waarvan de gevolgen zwaar wegen. De trauma’s van Irak en Afghanistan hebben mee geleid tot de verkiezing van Donald Trump als pacifistische isolationist. Hij voert wel een agressieve en expansieve koers, maar de collectieve wil voor een nieuwe oorlog ontbreekt in Amerika – kijk naar Oekraïne, Venezuela en Iran.
Vijfentwintig jaar later hangt de schaduw van 9/11 nog altijd boven Amerika. Het tweede presidentschap van Donald Trump is de culminatie van culturele trends die toen zijn ingezet of versneld. Het open, gastvrije, wat naïeve idealistische Amerika, de “shining city upon the hill” van Ronald Reagan, is toen gesneuveld. De golf van wereldwijde sympathie die Amerika te beurt viel, inclusief de steun van al zijn NAVO-bondgenoten, verdampte kort nadien in Amerikaanse toorn en wraak. Daarmee betekende 9/11 ook een keerpunt voor de ‘zachte macht’ van het Amerikaanse model als bron van inspiratie en bindmiddel van allianties. Een Amerika dat kiest voor harde macht en dominantie verliest finaal aan invloed. Dat toont de huidige president dagelijks aan.
Anno 2026 staat China en zijn model zij-aan-zij met Amerika – economisch, geopolitiek en steeds meer cultureel. Amerika kan opnieuw een magneet voor vrijheidskrachten worden. Maar dan moet het uit die lange schaduw van 9/11 treden.