Te gek voor woorden

Het Brusselse NGO-schandaal breidt zich steeds verder uit. Frans Timmermans strooide met miljarden om zijn European Green Deal te promoten.

(Artikel door Pieter Cleppe, ondervoorzitter van Libera! en hoofdredacteur van BrusselsReport.eu, zoals oorspronkelijk gepubliceerd op Opinie-Z op 9 augustus 2025.)

De Europese Commissie blijkt jarenlang een heel ecosysteem van niet-gouvernementele organisaties (NGO’s) en lobbygroepen betaald te hebben om te lobbyen voor onder meer de Green Deal. Het gaat om zeker 7 miljard euro. Voormalig voorzitter van de Europese Commissie en huidig politiek leider van GroenLinks-PvdA Frans Timmermans speelde hierbij een dubieuze hoofdrol. Het Europees parlement heeft inmiddels een controlewerkgroep ingesteld om dit dubieuze dossier te onderzoeken.

Het schandaal rond EU-subsidies aan NGO’s blijft zich maar uitbreiden. Onlangs diende de Europese Belastingbetalersvereniging (TAE) een officiële klacht in tegen de voormalige EU-commissarissen Frans Timmermans en Virginijus Sinkevičius. Zij worden beschuldigd van ondoorzichtige en mogelijk onwettige toewijzing van EU-middelen aan NGO’s tussen 2019 en 2024. Volgens de klacht zou zeven miljard euro zonder voldoende controle zijn toegewezen en zouden de middelen zijn gebruikt om zowel het Europees Parlement te beïnvloeden als om rechtszaken tegen particuliere ondernemingen aan te spannen. De klachten werden ingediend bij het openbaar ministerie in München en het Europees openbaar ministerie in Luxemburg.

Subsidieregister

Volgens informatie die Europarlementsleden kregen zou het totale bedrag dat de Europese Commissie tussen 2019 en 2023 heeft uitgegeven aan subsidies voor in totaal 37.000 Europese NGO’s en lobbygroepen zelfs oplopen tot maar liefst zeventien miljard euro. De Patriots-fractie in het EP, waartoe de partij van Geert Wilders behoort, heeft daarbij ook een subsidieregister gepubliceerd, waarin de organisaties worden vermeld die tussen 2019 en 2023 door de Europese Commissie steun ontvingen. Vriend en vijand zullen moeten erkennen dat een onderzoek dringend noodzakelijk is.

Onderzoekswerkgroep

In juni stemde het Europees Parlement in met de oprichting van een speciale werkgroep voor onderzoek én toezicht op de financiering van NGO’s. De Europese Commissie gaf ook al toe dat die zich hadden ingelaten met “ongeoorloofde lobbyactiviteiten” die waren gefinancierd met Europees geld, met name vanuit het zogenaamde LIFE-programma. Dit alles gebeurde tijdens de vorige bestuursperiode van de Europese Commissie, met Frans Timmermans als vice-voorzitter en grote gangmaker achter de Green Deal.

De nieuwe controlewerkgroep krijgt speciaal personeel en zal duizenden pagina’s aan contracten tussen NGO’s en de Europese Commissie onderzoeken. Het initiatief kwam er op aandringen van de Europese Volkspartij (EVP), waartoe ook Nederlands Europarlementslid voor de BBB, Sander Smit, behoort. Terecht stelt hij daarover: “De onderste steen moet bovenkomen! Het is niet aan de Commissie, die reeds het recht van wetgevend initiatief heeft, om daarna nog eens doelgericht Europarlementariërs te beïnvloeden via een schaduwlobby van door de Europese Commissie zelf gefinancierde, geïnstrumentaliseerde niet-gouvernementele organisaties (NGO’s). (…) Rechtsstatelijkheid geldt niet alleen voor EU-landen, maar ook voor de EU-instituties zelf.”

Niet normaal

Dat het niet normaal is voor een overheidsinstelling om fortuinen belastinggeld te pompen in allerhande NGO’s – of zelfs in media – is in Brussel allesbehalve evident. De meeste denktanks die zich richten op Europees beleid – van Bruegel tot CEPS – worden in meer of mindere mate door de instellingen gefinancierd waarover die denktanks reflecteren. Ofwel is dat rechtstreeks, via subsidies en aanbestedingen van de Europese Commissie, het Parlement of het onderzoeksbudget uit de Europese begroting (Horizon Europe), ofwel indirect, via door de EU gesteunde programma’s, partnerschappen of platforms. Meestal gaat het niet over een eenmalige inkomstenbron maar over structurele, grootschalige financiering. Dat dit de geloofwaardigheid van de ontvangende organisaties aantast, begrijpen velen in Brussel niet eens.

Geheime lobbycontracten

In de laatste maanden kwamen steeds meer details naar buiten over hoe de Commissie een heel ecosysteem van pressiegroepen financieel ondersteunt, en daarbij blijkbaar ook de lobbyactiviteiten actief heeft aangestuurd. De Duitse krant Die Welt onthulde bijvoorbeeld dat “niet-gouvernementele organisaties in ruil voor financiering volgens de contracten moesten lobbyen en bijvoorbeeld strijden tegen kolencentrales, pesticiden en de vrijhandelsovereenkomst tussen Europa en Zuid-Amerika (Mercosur).” Dit terwijl de Europese Commissie ondertussen aan het proberen was om dat handelsakkoord met het Latijns-Amerikaanse handelsblok Mercosur eindelijk af te ronden.

Daarbij blijft de Commissie een vuil spel spelen, door te ontkennen wat voor iedereen wel duidelijk is. De instelling weigerde eerst met de krant te praten over het artikel, maar nadat het midden juni werd gepubliceerd en uiteraard veel aandacht kreeg, zagen de eurocraten zich toch genoodzaakt te antwoorden. Enkele uren na de publicatie verklaarde de Commissie: “Er zijn geen geheime contracten met NGO’s,” waarbij ze eraan toevoegde dat het geld gaat naar organisaties “op basis van financieringsovereenkomsten die worden aangevuld met werkprogramma’s”.

Verwarring

Die Welt verduidelijkt: “De termen mogen dan anders zijn, maar ‘financieringsovereenkomsten’ en de bijlagen daarbij – in dit geval de ‘werkprogramma’s’ die Die Welt heeft ingezien – zijn contracten: juridisch bindende documenten die door twee partijen zijn ondertekend. De Commissie belooft overheidsgeld en de NGO’s geven aan hoe zij dat willen besteden, onder meer voor lobbywerk. Beide delen van de overeenkomst worden dus schriftelijk vastgelegd: hoeveel geld er wordt verstrekt en wat daarvoor in ruil wordt gegeven.”

Met dergelijke woordspelletjes probeert de Commissie dus verwarring te zaaien. Voorts worden de sommen geld die naar NGO’s gaan wel degelijk vermeld in het financiële transparantieregister van de EU, dat iedereen online kan raadplegen, maar blijft de inhoud van de contracten verborgen voor het publiek. Opnieuw volgens Die Welt “werd aan burgers nooit verteld dat de milieuorganisaties pesticiden in diskrediet moeten brengen en Mercosur moeten tegenhouden.”

Geheime contracten

De krant kon enkel een inkijk krijgen omdat “medewerkers van een EU-instelling de documenten op een computer lieten zien, hoewel ze dat niet mochten doen. Als hun identiteit bekend zou worden, zouden ze juridische gevolgen kunnen verwachten.” Foto’s maken van de contracten is niet toegestaan, ook al beweert de Commissie dat ze niet geheim zijn. Waarom publiceert men die contracten dan niet? Volgens de Duitse journalisten “kunnen de pagina’s niet worden afgedrukt of doorzocht op termen. En elke 30 minuten verdwijnen ze en moeten ze opnieuw worden geladen. (…) De documenten worden overschreven met een watermerk dat laat zien wie het document heeft geopend op basis van het IP-adres van de computer die is gebruikt om het te lezen.”

Bedenkelijke praktijken

Moeten we dit allemaal eigenlijk normaal vinden? In het Europees Parlement stemden de centrumlinkse Socialisten & Democraten, de appelblauwzeegroene valse “liberalen” van Renew Europe, de Groenen en extreem-links allemaal tegen de oprichting van de werkgroep. Het geeft te denken over hun opvattingen over democratische controle.

De Europese Commissie en de NGO’s die fungeerden als de lobbymachine van de eurocraten hebben trouwens niet alleen geprobeerd om het Europees Parlement te beïnvloeden – iets waar het Nederlandse Europarlementslid Esther de Lange in 2023 al over klaagde. Ze probeerden ook in het geheim om de Duitse politiek te beïnvloeden. In 2020 stemde het Duitse Parlement voor een geleidelijke uitfasering van steenkool tegen 2038. Volgens de eurocraten ging dit echter niet ver genoeg. Die Welt citeert als volgt uit zo’n geheime overeenkomst met de NGO Client Earth: “De einddatum voor steenkool in 2038 is onverenigbaar met de 1,5-graden doelstelling van het Akkoord van Parijs en is daarom te laat. (…) Het komende jaar zullen we ons werk ter bestrijding van steenkool in Duitsland voortzetten om de uitstap uit steenkool in het land te versnellen.”

Wat voor toestanden zijn dit? Reeds in 2017 riep het Europese CDU-Europarlementslid Markus Pieper de Europese Commissie op om geen steun meer te verlenen aan NGO’s die in strijd handelen met de “strategische handels- en veiligheidsdoelstellingen” van de EU. Het lijkt een evidentie dat een overheidsinstelling zich niet met lobbyen moet inlaten, of dat nu voor of tegen het eigen beleid ingaat. Toch is het schering en inslag.

Toenemende kritiek

De Europese Rekenkamer kwam in april met een kritisch rapport over dit alles. Het openbaarde dat de EU tussen 2021 en 2023 via verschillende fondsen maar liefst 7 miljard euro uitgegeven heeft aan 90 NGO’s, die zich richten op milieubeleid, migratiebeleid of wetenschap. Een bijzondere onthulling daarbij is dat volgens de Europese Rekenkamer “een groot deel van de EU-financiering die onder direct beheer aan NGO’s is toegekend, naar een klein aantal NGO’s is gegaan. Van de meer dan 4 400 NGO’s ontvingen 30 NGO’s meer dan 40% van de totale middelen in de periode 2014-2023 (d.w.z. 3,3 miljard euro)”.

De auditors waarschuwden daarbij dat de cijfers in hun verslag “met de nodige voorzichtigheid moeten worden geïnterpreteerd, aangezien er geen betrouwbaar overzicht bestaat van de EU-middelen die aan NGO’s zijn betaald”, en betreurden dat “de informatie op gefragmenteerde wijze wordt gepubliceerd, wat de transparantie belemmert, een analyse van de vraag of EU-middelen te veel geconcentreerd zijn bij een klein aantal NGO’s bemoeilijkt en het inzicht in de rol van NGO’s in het EU-beleid beperkt.”

Verandering

Gelukkig lijkt er dus eindelijk verandering in te komen. Verleden jaar al liet de Europese Commissie weten aan groene NGO’s dat zij geen EU-financiering meer mogen gebruiken om bij de instellingen van de EU te lobbyen. In mei stelde de Europese Commissie dan weer NGO’s die zich specifiek op gezondheidsbeleid richten financiering voor lobby- of belangenbehartigingswerk te ontzeggen vanwege het “reputatierisico” voor de Europese Unie.

Voorts stuurde de Europese Commissie recent brieven naar twee NGO’s, European Network on Smoking Prevention (ENSP) en Smoke Free Partnership (SFP), waarbij hen werd opgedragen om te stoppen met lobbyen. Beide organisaties krijgen heel wat middelen van de Europese Commissie en de eerste zou zelfs nauw betrokken worden bij de voorbereiding van wetgeving, naast de lobbyactiviteiten dus. Het kan gelden als een mooi voorbeeld van hoe compleet losgeslagen de Europese Commissie is.

Tabak

Deze beide NGO’s willen graag alle alternatieven voor tabak hard aanpakken, ook al bewijzen EU-lidstaten zoals Zweden, dat een uitzondering geniet op het EU-verbod op snus, dat dergelijk beleid juist de doelstelling van Smoke Free ondermijnt, want in Zweden staat men dicht bij deze doelstelling, mede dankzij de legale beschikbaarheid van alternatieven voor roken. De Europese Commissie moet echter niets weten van dit soort redeneringen en volgt voluit de paternalistische aanpak om alles zoveel mogelijk te verbieden, met inschakeling dus van NGO’s in het lobbyproces. De NGO SFP zou zo een 95.000 euro ontvangen van de EU voor een project voor conferenties over “gezondheidsbevorderende belastingen op alcohol, tabak en ongezonde voedingsmiddelen en dranken, en om te leren hoe voor deze maatregelen gepleit kan worden.”

Wopke Hoekstra

Dat is precies wat de bevoegde Eurocommissaris, Wopke Hoekstra, graag ook wil. Hij wil hogere belastingen op tabak, die voor de Europese begroting meer dan 11 miljard euro per jaar moeten opbrengen, en wil daarbij ook graag vaping aanpakken. Tijdens een hoorzitting van het Europees Parlement verklaarde de Eurocommissaris: “Roken doodt, vapen doodt”, waarmee hij beide gewoon op één lijn stelt, ook al is het tweede volgens het Britse ministerie van Volksgezondheid “95 % minder schadelijk zijn voor de gezondheid dan normale sigaretten.” Het blijkt dus een gangbare praktijk dat de Europese Commissie met belastinggeld een legertje NGO’s inschakelt om te lobbyen voor alle soorten beleidskeuzes die vaak geïnspireerd zijn op onderbuiksentiment.

Tanende steun voor NGO’s

Naar verluidt zouden enkele EU-lidstaten met linkse regeringsleden zich nu verzetten tegen pogingen om gesubsidieerd ngo-lobbyen aan banden te leggen. Met name de ministers van Volksgezondheid van Spanje, Slovenië, maar ook België, zouden zich uitdrukkelijk uitgesproken hebben op een vergadering van de Raad voor EU-financiering van NGO’s. De Belgische socialist Frank Vandenbroucke ging daarbij het verst. Volgens bronnen beweerde hij dat deze organisaties fungeren als een “noodzakelijk tegenwicht voor de volgens hem groeiende groep door de industrie gefinancierde lobby’s”. Met andere woorden: het zou een overheidstaak zijn om geld uit te delen aan voorstanders van beleidsstandpunten die volgens diezelfde overheid ondervertegenwoordigd zijn in het debat.

Te gek voor woorden

Een van de vele door de EU gesubsidieerde NGO’s, de European Public Health Alliance (EPHA), stelde onlangs “steun van de Belgische overheid” te onderzoeken als alternatief voor het wegvallen van EU-subsidies. Figuren als Vandenbroucke zullen andermans geld allicht graag uitdelen, maar het is maar de vraag of de armlastige Belgische staat zich dit kan permitteren. Mag men dit allemaal te gek voor woorden noemen?

Fundamenteel is het natuurlijk moeilijk voor een NGO om niet aan lobbyen te doen. Belangengroepen organiseren namelijk conferenties, ze doen studies, ze publiceren opiniestukken. Daar is niets mis mee. Integendeel, of het nu om linkse of niet-linkse groepen gaat: het is allemaal een waardevolle bijdrage aan het maatschappelijk debat. Wanneer beleidsmakers dergelijke zaken grotendeels financieren, zijn die maatschappelijke belangengroepen echter niet langer een weerspiegeling van wat er leeft in de maatschappij, maar een extensie van het overheidsapparaat.

Bij dit alles mag het dan ook niet verbazen dat de publieke opinie NGO’s minder en minder vertrouwt. In 1999 bleek uit de Trust Barometer van Edelman nog dat NGO’s wereldwijd de meest vertrouwde instellingen waren. Twintig jaar later genieten bedrijven meer vertrouwen dan NGO’s.

Boontje komt om zijn loontje.