Europa heeft lot in eigen handen
EU kan Trump niet veranderen, maar wel haar eigen beleid.
(Artikel door Pieter Cleppe, ondervoorzitter van Libera! en hoofdredacteur van BrusselsReport.eu.)
Net nadat Ursula von der Leyen, voorzitter van de Europese Commissie, eindelijk het historische vrijhandelsakkoord met het Latijns-Amerikaanse handelsblok Mercosur had ondertekend, verpestte de Amerikaanse president Donald Trump het feestje door te dreigen met een hele reeks nieuwe invoerheffingen voor Europese landen die soldaten naar Groenland hadden gestuurd buiten het militaire commando van de NAVO om, iets wat Trump als een provocatie beschouwde.
Als reactie besliste de EU om de goedkeuring van het in juli overeengekomen handelsakkoord tussen de EU en de VS op te schorten. Ook wordt overwogen om de VS te treffen met 93 miljard euro aan invoerheffingen en Amerikaanse bedrijven de toegang tot de EU-markt te beperken.
Frankrijk wil dat de EU ook gebruikmaakt van het zogenaamde anti-dwanginstrument, bijgenaamd de “handelsbazooka”. Dit instrument was oorspronkelijk bedoeld om China aan te pakken, dat Litouwen intimideerde vanwege zijn standpunt over Taiwan. Het was niet bepaald de bedoeling dat het tegen de Verenigde Staten zou worden ingezet. Duitsland is terughoudend, maar heeft nu ingestemd om de Commissie te vragen de mogelijkheid te onderzoeken om het instrument in te zetten.
Men hoeft geen genie te zijn om te begrijpen welke schade een totale trans-Atlantische handelsoorlog zou veroorzaken. Suggesties dat de EU enige invloed zou hebben op diensten zijn twijfelachtig. Zoals Daniel Kral van Oxford Economics uitlegt: “Als we de belastingontduikende transacties van grote Amerikaanse farma- en technologiebedrijven buiten beschouwing laten, heeft de EU een overschot op de dienstenhandel met de VS.” Ook het dumpen van Amerikaanse staatsobligaties zou contraproductief zijn, aangezien de wereldeconomie uiteindelijk draait op de Amerikaanse dollar.
Daarom zal dit waarschijnlijk uitmonden in een of andere diplomatieke compromis, ook gezien het feit dat Donald Trump erom bekend staat dat hij op allerlei dreigementen terugkomt. Europese leiders zijn al bezig met de voorbereidingen. De Franse president Macron heeft voorgesteld om een officiële NAVO-oefening in Groenland te houden, met deelname van de VS, om Trump gerust te stellen over de Russische en Chinese dreiging voor Groenland, dat in de toekomst wel eens een belangrijke scheepvaartroute zou kunnen worden. EU-Commissievoorzitter Von der Leyen heeft opgeroepen om EU-defensiegelden in te zetten om de veiligheid in het Noordpoolgebied te vergroten.
Op zich is het redelijk dat Trump een bod doet om Groenland te kopen. Als de prijs goed is, vinden de inwoners van Groenland dit misschien wel aantrekkelijk. Trump heeft ook gelijk dat alleen de militaire macht van de VS dit belangrijke geostrategische gebied kan beveiligen. Maar NAVO-bondgenoten bedreigen met invoerheffingen of zelfs militaire interventie is iets heel anders. Het verklaart waarom een fervent Atlantist als de Belgische premier Bart De Wever Trump scherp bekritiseerde, toen hij verklaarde: “Een bondgenootschap vergt een minimum aan respect. Dat krijgen we de laatste tijd niet, tot op een punt dat je wordt bedreigd door een bondgenoot met een invasie op NAVO-grondgebied. Dan worden er zoveel rode lijnen overschreden dat je het denkbaar moet achten dat het Atlantisme acuut zou stoppen. Al denk ik niet dat dat zal gebeuren."
Hij voegde eraan toe: "We moeten als Europa aan Trump zeggen: tot hier en niet verder. 'Back down' of we gaan 'all the way'. (…) Een handelsoorlog zou catastrofaal zijn, maar evenzeer voor de VS als voor Europa." Daarbij merkte hij ook op dat Trump rekening moet houden met de binnenlandse tussentijdse verkiezingen later dit jaar. Ook de Franse rechts-populist Jordan Bardella, die volgend jaar kans maakt om de nieuwe Franse president te worden, en Nigel Farage, die eveneens voorop ligt in de peilingen in het Verenigd Koninkrijk, hebben Trump op dit punt scherp veroordeeld.
Andere Europese leiders, zoals Giorgia Meloni uit Italië, hebben geprobeerd de zaak te bagatelliseren. Zij omschreef de uitspraken van de Amerikaanse president als een “vergissing” die het gevolg was van een gebrek aan “begrip en communicatie” over het recente besluit van enkele EU-hoofdsteden om troepen naar Groenland te sturen. Ook Oost-Europese leiders zijn gematigder, mede uit angst voor de gevolgen van het verlies van Amerikaanse steun voor Oekraïne. De Britse regering lijkt terughoudend om mee te gaan in de vergeldingsmaatregelen van de EU.
Wat betreft de DSA, de EU-wet inzake digitale diensten, het protectionisme van de EU tegen Amerikaanse auto's of Amerikaanse landbouwproducten, of de decennialange onderinvestering in defensie, hebben de VS en hun president een punt, en de brutale stappen van Trump hebben de zaken hier eigenlijk enigszins in de goede richting gestuwd, aangezien zijn aangekondigde tarieven ook zijn teruggeschroefd. Hopelijk zal rechts Amerika begrijpen dat het niet in het belang van Amerika is om kernprincipes als zelfbeschikking schaamteloos overboord te gooien, zeker niet in het jaar waarin de 250ste verjaardag van de Amerikaanse Republiek wordt gevierd. Uit ten minste één opiniepeiling blijkt dat bijna 90 procent van de Amerikanen tegen militaire actie is om Groenland in te nemen, dus zelfs kortetermijnoverwegingen met het oog op de verkiezingen zouden tot dezelfde conclusie moeten leiden.
In Davos leek Trump alweer het “TACO”-script te volgen, wat staat voor “Trump Always Chickens Out”, toen hij militaire actie uitsloot. Toch wil hij Groenland heel graag hebben, zoals hij waarschuwde: “Je kunt ja zeggen – en dan zullen we je zeer dankbaar zijn. Of je kunt nee zeggen – en dan zullen we het onthouden.”
Ook de EU verpest de goede banden met handelspartners
Denemarken weigert zelfs maar te onderhandelen over een verkoop. Of Trump daarom gedwongen zal worden om zijn dreiging met invoerheffingen op Groenland in te trekken als hij Denemarken en de inwoners van Groenland niet kan overtuigen om het eiland te kopen, verandert uiteindelijk niets aan wat Europese landen zouden moeten doen. Eerder in januari wees Eddie Wax van Euractiv op het volgende: “In één dag tijd hoorde ik vooraanstaande EU-politici en -ambtenaren oproepen tot sancties tegen Rusland, China, India, Israël, Iran en de VS.”
Dit zegt eigenlijk alles. Er is een veel hartelijkere relatie tussen de EU en de rest van de wereld nodig. Ja, de rest van de wereld verdient hier de schuld, gezien de tarievenoorlogen van Amerika en de daadwerkelijke oorlogen van Rusland, maar de EU heeft zeker ook de openheid van de wereldhandel ondermijnd. Zij heeft dit vooral gedaan door handelsrelaties en handelsonderhandelingen te misbruiken om haar beleidskeuzes aan haar handelspartners op te leggen.
De nieuwe regels van de EU inzake duurzaamheid voor bedrijven, vastgelegd in haar richtlijnen inzake duurzaamheidsverslaglegging door bedrijven (CSRD) en due diligence op het gebied van duurzaamheid door bedrijven (CS3D), zijn hiervan het duidelijkste voorbeeld. Na protesten, zeker vanuit de VS, maar ook vanuit de EU-industrie, heeft de EU deze regels enigszins afgezwakt, aangezien zij ook haar rapportageverplichtingen en andere bureaucratische vereisten voor bedrijven heeft verminderd.
Ook de nieuwe EU-regels inzake ontbossing hebben de goede handelsbetrekkingen met de rest van de wereld ondermijnd. Deze nieuwe EU-verordening verplicht exporteurs van cacao, koffie, soja, palmolie, rundvlees en aanverwante producten om aan te tonen dat het land dat voor de productie wordt gebruikt, sinds eind 2020 niet is ontbost. Dit heeft Brazilië en de Verenigde Staten boos gemaakt, maar heeft ook de relatie tussen de EU en Zuidoost-Aziatische handelspartners zoals Maleisië en Indonesië ernstig verzuurd – economische grootmachten die voor de EU een prioriteit zouden moeten zijn in haar streven naar diversificatie van haar handelspartners.
Na klachten van Europese bedrijven werd eind vorig jaar overeengekomen om de uitvoering van deze verordening opnieuw uit te stellen, ditmaal tot eind december 2026, en werd ook een herzieningsclausule voorzien, gericht op vereenvoudiging, die tegen april 2026 moet worden uitgevoerd.
Vorig jaar slaagde de Amerikaanse president Trump erin een gedeeltelijke vrijstelling voor Amerikaanse producten te verkrijgen, maar landen als Indonesië en Maleisië, die grote exporteurs van palmolie zijn, willen hetzelfde. Maleisië vindt het dan ook bijzonder oneerlijk dat zijn invoer door de EU als “standaardrisico” wordt geclassificeerd, in tegenstelling tot de Amerikaanse classificatie van “laag risico”, aangezien de ontbossing in Maleisië aanzienlijk is verbeterd, met een door ngo's erkende afname van 13 procent in 2024. Volgens Global Forest Watch verloor Maleisië in 2024 slechts 0,56 % van zijn resterende oerbos. Dat is minder dan het verlies van 0,87 % in Zweden.
Sabine Weyand, directeur-generaal Handel van de Europese Commissie, merkte in 2024 zelf op dat handelspartners steeds meer vraagtekens zetten bij het gebruik van het handelsbeleid door de EU om als “wereldwijde regelgever” op te treden, zoals ze verklaarde: “Het mondiale zuiden en de opkomende en ontwikkelende economieën willen niet zomaar onze wetgeving kopiëren en vragen zich af wie de EU heeft aangewezen als wereldregulator.
Toch is er nog geen echte koerswijziging zichtbaar. De EU verwatert niet alleen groene bureaucratische handelsbarrières, maar voert ook nieuw groen protectionisme in. Begin januari trad het controversiële ”Carbon Border Adjustment Mechanism" (CBAM) in werking. Daardoor worden tarieven opgelegd aan handelspartners die het zelfmoordachtige klimaatbeleid van de EU niet volgen, evenals veel bureaucratie, zelfs voor Europese bedrijven.
Ook hier heeft de VS concessies weten te bedingen, wat leidde tot een verzoek van Zuid-Afrika om ook te worden vrijgesteld, gezien de kosten voor Afrikaanse economieën als gevolg van CBAM. Ook binnen de EU is er felle tegenstand. Frankrijk en Italië willen dat meststoffen worden vrijgesteld, wat de vrees doet ontstaan dat de CBAM-regeling verder zal worden afgebroken, nadat deze vorig jaar al enigszins was afgezwakt. Op een gegeven moment zou de Europese industrie misschien kunnen gaan eisen dat de oorspronkelijke reden voor CBAM, namelijk het kostbare klimaatbeleid van de EU, wordt geschrapt, te beginnen met de klimaatbelastingregeling ETS, die de energieprijzen in de EU kunstmatig hoog houdt.
De toekomst
Behalve dat de EU haar handelspartners niet langer moet intimideren, moet zij ook streven naar het sluiten van meer handelsovereenkomsten. Zij levert hier enige inspanningen en heeft enig succes geboekt met de sluiting van de overeenkomst tussen de EU en Mercosur en daarvoor de overeenkomst tussen de EU en Indonesië. Op dit moment is het sluiten van een handelsovereenkomst met India een belangrijke prioriteit. Ook hier vormt CBAM een belangrijke belemmering, aangezien India hier veel over klaagt.
Ondertussen druist een stemming in het Europees Parlement om een rechterlijke toetsing van de overeenkomst tussen de EU en Mercosur te vragen echter in tegen het streven van de EU om haar internationale handel te diversifiëren en open te stellen. Deze botte poging om de uitvoering van de overeenkomst, waarover al ongeveer 25 jaar wordt onderhandeld, uit te stellen, zal echter wellicht mislukken. Volgens de Europese Commissie bieden de EU-verdragen wel degelijk de mogelijkheid om de handelsovereenkomst tussen de EU en Mercosur voorlopig uit te voeren, en de Duitse regering is een van de landen die hierop aandringen. De Mercosur-landen moeten de overeenkomst echter eerst ratificeren. Europese boeren die tegen de overeenkomst zijn, hebben zeker een punt dat de vele betuttelende landbouwvoorschriften van de EU waaraan zij onderworpen zijn, grotendeels niet van toepassing zijn op hun concurrenten buiten de EU. In ruil voor de voorlopige toepassing van het Mercosur-handelsakkoord zouden boeren daarom van uitgebreide deregulering moeten genieten. Dat zou de voordelen van een grotere openheid van de handel combineren met steun voor de Europese landbouwbedrijven. De EU kan Trump wel de schuld geven van het verstoren van handelsbetrekkingen, maar als zij zoveel om vrijhandel geeft, kan zij beter eerst bij zichzelf voor verbetering zorgen.