Een binaire keuze
Leiders die de benarde situatie van Europa omzetten in een doorbraak voor Europa, zullen populisme en angst moeten beantwoorden met staatsmanschap en moed.
(Artikel door professor Marc De Vos, oprichter van het Itinera Institute en laureaat van de Prijs voor de Vrijheid 2019 van denktank Libera!, zoals oorspronkelijk gepubliceerd in Trends op 20 januari 2026.)
Europa heeft een tegenstander die een invloedssfeer wil domineren, internationale regels en instellingen negeert, bruut geweld gebruikt om zijn agenda te dienen en overal oligarchische en nationalistische zakelijke belangen nastreeft. O, en dan is er ook nog Rusland. Onder Donald Trump lijken de Verenigde Staten alleen van Rusland te onderscheiden omdat de Russische honger naar macht geografisch botst met de Europese soevereiniteit. Amerika’s streven naar dominantie over het westelijk halfrond doet dat niet, behalve in Groenland. Daar komt Trumps innerlijke Poetin boven: nog agressiever en openlijker dreigend, en nota bene gericht tegen landen waarmee de Verenigde Staten nog altijd het belangrijkste veiligheidspact uit de geschiedenis delen.
Voor een Europa dat in 2025 koos voor pathetische vernedering om president Trump toch maar aan de Europese kant te houden in Oekraïne, is de harde realiteit dat de Verenigde Staten niet alleen onbetrouwbaar, maar ook vijandig zijn geworden. Het almaar driestere spel om Washington diplomatiek aan te halen en terug te halen, heeft zijn grenzen bereikt. Toegeven aan de brutale eisen over Groenland wordt mogelijk de prijs die Europa moet betalen voor blijvende Amerikaanse steun aan Oekraïne. Tegelijk zullen de Amerikaanse interventie in Venezuela en de achteloze ontmanteling van een op regels gebaseerde wereldorde het Kremlin alleen maar sterken in de overtuiging dat Russische dominantie over Oekraïne cruciaal is voor de eigen nationale veiligheid. Voor Europa duiden Venezuela en Groenland op een ernstige aantasting van de driehoeksverhouding die het conflict in Oekraïne moet beslechten.
Europa staat voor een binaire keuze. Het kan de blauwe pil nemen, de realiteit negeren, doorgaan op het pad van vernedering en een speelveld worden voor internationale mogendheden, terwijl het zijn eigen geopolitieke achteruitgang in gang zet. Of het kan de rode pil nemen, de realiteit omarmen en de regie over zijn lot in handen nemen. Net zoals in de sciencefictionklassieker The Matrix opent de keuze voor waarheid boven illusie een konijnenhol, aangezien een geopolitiek Europa tegelijk drie strategische uitdagingen het hoofd moet bieden: het kan niet langer op Amerika vertrouwen, het wil niet op China vertrouwen en het is feitelijk in oorlog met Rusland. Gelukkig is het mogelijk die uitdagingen samen aan te gaan, omdat elk een vergelijkbare beleidsmix vereist: geografische veiligheid gecombineerd met economische en technologische autonomie, waarmee in wezen een Europese invloedssfeer wordt gecreëerd.
De recepten zijn al in deze kolommen beschreven. Een Europese ring die de Europese Unie vanbinnen en vanbuiten versterkt met regionale veiligheidsallianties, een versterkte interne Europese markt voor geopolitieke industriële en technologische autonomie, en selectief strategisch protectionisme dat zowel oneerlijke handelspraktijken bestrijdt als de Europese soevereiniteit dient. Plannen zijn voorbereid en instrumenten zijn gemaakt onder de eerste Europese Commissie-von der Leyen. De mentale shift is dat we dit niet alleen tegen Rusland, maar ook tegen China en zelfs de Verenigde Staten moeten inzetten, snel en op schaal.
De keuze voor Europa komt hierop neer: is een kritische massa van Europese landen bereid soevereiniteit te delen om die terug te winnen? Een kern van EU-landen onder EU-paraplu, samen met derde landen zoals het Verenigd Koninkrijk en Oekraïne, kan de puzzel van de verdere Europese integratie oplossen door de Europese Unie te verdiepen, flexibeler te maken en die aan te vullen zonder formele uitbreiding. Leiders die de benarde situatie van Europa omzetten in een doorbraak voor Europa, zullen populisme en angst beantwoorden met staatsmanschap en moed.