Wapenwedloop tussen grootmachten
Hoe realistisch is AI-soevereiniteit voor ons in Europa?
(Artikel door professor Marc De Vos, oprichter van het Itinera Institute en laureaat van de Prijs voor de Vrijheid 2019 van denktank Libera!, zoals oorspronkelijk gepubliceerd in Trends van 23 juni 2026.)
Eerst waren er Venezuela en Iran, waar Palantir en Anthropic met verbluffende snelheid en precisie bommen en raketten aanstuurden. Kort nadien volgde Mythos, een AI-model dat zodanig sterk is in het ontmantelen van cyberveiligheid, dat het als een groot cybergevaar pas mondjesmaat en in dialoog met de internationale bankenwereld gelost werd. Vervolgens verbood de Amerikaanse president Donald Trump het gebruik van Fable 5, de nieuwste generatie van het AI-model Claude, buiten Amerika, officieel wegens een vermeende kwetsbaarheid voor manipulatie.
AI, de grootste technologische doorbraak en economische innovatie van onze tijd, is zowel militair als geopolitiek een machtig wapen. Wie afhangt van buitenlandse AI, de Amerikaanse of de Chinese, tekent voor dubbele onderwerping: aan het AI-bedrijf en aan het land van oorsprong. Dus weerklinkt de roep naar ‘soevereiniteit’ in AI, vooral in Europa. De Europese Commissie heeft een plan om van Europa een “AI-continent” te maken. Frankrijk loopt voorop met de ontwikkeling en het gebruik van Europese AI.
Maar wat betekent AI-soevereiniteit? AI is wat heet een technologie-stack: een stapel van componenten. Aan de basis ligt de massieve elektriciteitsproductie die nodig is om de datacenters te laten draaien – in de VS gaat dit nu al om een jaarlijkse elektriciteitsbehoefte dubbel zo groot als het hele verbruik in België. Dat vergt gigantisch veel energie, productie en infrastructuur. Die moet geconnecteerd worden met datacenters zo groot als steden – op zich al een fenomenale explosie van infrastructuur en bouw.
De datacenters draaien op chips van Nvidia, geen AI-bedrijf maar wel een kritieke Amerikaanse leverancier. Die faciliteren data en diensten via een universele ‘cloud’ en de daaraan verbonden infrastructuur. En finaal gaat het om de breinkracht en de computerkracht die AI-modellen en AI-applicaties uitvindt. Tel dat allemaal op en je komt aan duizelingwekkende bedragen van vele honderden miljarden aan investeringen per leidend AI-bedrijf, boven op de publieke investeringen in nutsvoorzieningen. En dat is nog maar de eerste fase richting artificiële ‘superintelligentie’, een traject waarvan analisten de investeringskosten ramen op 7.000 miljard dollar.
Geen wonder dat AI momenteel een wapenwedloop is tussen twee grootmachten die allebei wereldleiderschap zoeken door een symbiose van megabedrijven en megasteun van de overheid, defensie inbegrepen. Hoe realistisch is AI-soevereiniteit voor ons in Europa? Frankrijk pronkt met Mistral als Europees alternatief, met dank aan de Franse kernenergie en grote investeringsfondsen uit Azië en het Midden-Oosten, die samen zowat 80 miljard euro investeren, datacenters inbegrepen. Dat slaat nog geen deuk in een pakje boter in vergelijking met de topspelers. Europese AI lijkt vooral te moeten dienen om bepaalde AI-toepassingen in de toekomst via een omwald Europees ecosysteem te kunnen ontwikkelen. Denk aan overheidsdiensten als veiligheid en politie, volksgezondheid, justitie en sommige militaire noden.
Europa kan ook zijn sterkte in de AI-stack uitspelen. Er zijn geen Nvidia-chips zonder de machines van het Nederlandse ASML. Als Trump een killswitch heeft, dan wij ook. Alleen: je moet die durven te gebruiken als geopolitieke hefboom. In Europa kom je dan nergens – daarvoor is er te veel politieke verdeeldheid en te veel economische en militaire zwakte. Europa kan wel inzetten op AI-onderzoek voor de volgende fase, op AI-applicaties voor meer marktaandeel en op meer datasoevereiniteit bij het gebruik van buitenlandse AI. Het kan met de Amerikaanse AI-bedrijven onderhandelen voor meer autonomie, als toegangsticket voor de Europese markt. Maar een derde wereldspeler worden, dat lijkt onmogelijk, tenzij we de volgende revolutie kunnen maken.