Het kantelpunt van Europa
Als Europese leiders hun momentum grijpen, zou 2026 wel eens een keerpunt kunnen worden voor een geopolitiek Europa.
(Artikel door professor Marc De Vos, oprichter van het Itinera Institute en laureaat van de Prijs voor de Vrijheid 2019 van denktank Libera!, zoals oorspronkelijk gepubliceerd in Trends op 9 juni 2026.)
Kan 2026 het jaar van Europa worden? Nog geen jaar geleden gingen de Europese leiders door de knieën. Zij kozen uit zelfbehoud voor zelfvernedering tegenover Donald Trump, die alle kaarten in handen had. Vandaag vecht Oekraïne Rusland tot een patstelling met Europees geld en met een eigen dronetechnologie die uitgroeit tot een hoeksteen van de Europese defensiecapaciteit.
In Oekraïne stond Europa altijd op het menu, maar het zat zelf nooit aan tafel. Nu de Verenigde Staten gefrustreerd en afgeleid zijn door het Midden-Oosten en de trumpiaanse diplomatie eindigt in Russische onverzettelijkheid, kan Europa alsnog een plaats opeisen en het menu herschrijven. De E3 van Duitsland, Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk ontpopt zich tot een nieuwe motor. Groenland en Iran vormen een psychologisch kantelpunt. De Europese leiders hebben geleerd nee te zeggen tegen de Verenigde Staten en gelijk te krijgen. Europa trekt verder, in het besef dat Amerika wel essentieel, maar niet onmisbaar is.
Ondertussen krijgt achter de façade van de intra-Europese diplomatie geleidelijk een geo-economisch Europa vorm. De Europese Unie ontwerpt haar architectuur: extern via recente geopolitieke handelsakkoorden met India, het Mercosur-blok, Australië en Indonesië, en intern via een ontluikende industriële strategie rond Europese defensie, economische veiligheid, strategische autonomie, energie en technologische soevereiniteit. Een groeiend arsenaal van economische sancties, tarieven, quota, antidumpingmaatregelen en koolstofheffingen staat klaar om handel om te buigen voor industrieel beleid.
Natuurlijk blijft veel van de feitelijke macht bij de lidstaten, die nog altijd over het grootste deel van het politieke en financiële gewicht beschikken. Maar er wordt eindelijk gehandeld, en wel op schaal. Duitsland bouwt koortsachtig aan Europa’s grootste militair-industriële complex, Frankrijk aan de kern van een soevereine Europese AI-sector. Ook het Europese apparaat schakelt over naar uitvoeringsmodus. Het bindt zich aan concrete deadlines voor de realisatie van de One Europe, One Market Roadmap, die de Europese markt moet inzetten als hefboom voor geo-economische slagkracht. De langverwachte kapitaalmarktenunie wordt voortgestuwd door een coalitie van zes grote EU-economieën. Dat kan het begin zijn van een versnelling richting een Europa van verschillende snelheden in geopolitieke ambitie.
Dan is er nog de geografie – cruciaal voor de Europese macht en invloedssfeer. Ook daar beweegt het, veel verder dan de normalisering met het Verenigd Koninkrijk na de brexit. De top over de westelijke Balkan in Montenegro doorbrak vorige week de uitbreidingsmoeheid rond Montenegro en Albanië, terwijl tegelijk nieuwe vaart werd gegeven aan Moldavië en Oekraïne. Dat Duitsland en Frankrijk gezamenlijk pleiten voor geleidelijke integratie, is een belangrijke erkenning dat Europa’s geografie om een snel voldongen feit vraagt, zelfs wanneer een volledig lidmaatschap onder het EU-recht nog een lange klim blijft.
Veel kan het momentum van Europa nog doen ontsporen. Nieuwe externe schokken kunnen zich aandienen: op het vlak van energie vanuit de Golf, handel vanuit de Verenigde Staten, industrie vanuit China of veiligheid vanuit Rusland. De Europese besluitvorming blijft log en afhankelijk van nationale politiek. De leiders van de E3 mogen dan voluntaristisch zijn, zij kampen thuis allemaal met stevige politieke tegenwind. Het debat over de volgende meerjarenbegroting van de Europese Unie kan nog bijzonder giftig worden.
Maar een momentum kan kantelpunten creëren. Als Europese leiders hun momentum grijpen voordat nieuwe schokken alle politieke zuurstof opzuigen, zou 2026 wel eens een keerpunt kunnen worden voor een geopolitiek Europa.